شب یلدا

«یلدا»؛ شب اول چله

یلدا

یکی از آیین های ایران باستان که تا امروز حفظ شده، برگزاری مراسم شب یلداست. «یلدا» یعنی تولد و زایش؛ تولد مهر (میترا) در شب اول زمستان که به یمن آن جشن برپا می شود.

شب یلدا

و اما چله

«چله» برگرفته از چهل و مخفف چهله است و گذشت یک دوره زمانی را می رساند و لزوما به معنی چهل روز نیست. پیشینیان زمستان را به دو دوره زمانی، «چله کوچک» و «چله بزرگ» تقسیم می کردند. اول دی تا دهم بهمن را چله بزرگ و دهم بهمن تا پایان زمستان را چله کوچک می نامیدند و اولین شب چله را یلدا می گفتند.

یلدا زمستان

نزد ایرانیان باستان تاریکی نماد اهریمن بوده است. به عقیده آنها در طولانی ترین شب سال یعنی اولین شب زمستان، فرشته بدی ها (اهریمن) با فرشته خوبی ها (امشاسپندان) نبرد می کردند و در پایان شب، خوبی و روشنی بر بدی و تاریکی پیروز و از آن پس طول شب و تاریکی کوتاه تر می شد. به همین دلیل مردم تا سپیده دم بیدار می ماندند و به جشن و پایکوبی می پرداختند.

شب نشینی، نقل داستان، شعرخوانی به ویژه تفأل بر دیوان حافظ، از رسوم مشترک این شب در میان اقوام گوناگون به شمار می آید.

حافظ شب یلدا

مراسم یلدا در افغانستان، پاکستان، تاجیکستان و حتی بخش هایی از هند برپا می شود. البته هر قومی بر اساس فرهنگ و تاریخ به شیوه ای خاص این جشن را برگزار می کنند. در ایران نیز در شهرهای مختلف بخش هایی از مراسم شب چله برگرفته از آداب و رسوم بومی و محلی است.

و اما خوراک بلندترین شب سال

انار: این میوه پاییزی زیبا و بهشتی، نماد زایایی، پرورندگی و آبادانی است که شاعران نیز همواره به این دانه های سرخ توجه داشته اند؛ برای مثال فردوسی در توصیف چهره می گوید:

به گلنار ماند همی چهر تو

ز شادی بخندد دل از مهرتو

انار شب یلدا

هندوانه: یادآور حرارت و گرمای تابستان است. بنا به اعتقاد پیشینیان، خوردن این میوه قرمز رنگ، سرما را از تن دور می کند و سلامتی را به ارمغان می آورد. در گذشته این میوه را به شکل دایره برش می دادند تا یادآور خورشید باشد. حضور این میوه خنک و ضد گرما، در اوج سرمای زمستان می تواند نوعی خاطره بازی باشد ! ! !

آجیل: طبیعت گرم آجیل مقاومت در برابر سرما را بالا می برد. البته نوع آن در بین اقوام متفاوت است.

آجیل شب یلدا

از دیگر خوردنی های یلدا، می توان به سیب و سنجد و میوه های خشک اشاره کرد. ویژگی مشترک میوه های این شب، رنگ آنهاست زیرا در ایران باستان قرمز نماد خورشید بوده است.

ماندگاری آیین یلدا، دلایل گوناگونی دارد که در حوصله نوشتار حاضر نمی گنجد اما فطرت خیرجوی بشر از مهمترین آنهاست؛ اینکه انسان به شیوه های گوناگون در طول تاریخ همواره خواهان پیروزی خیر (روشنی) بر شر (تاریکی) بوده است.

 

تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است

تو شمع فروزانی و گیتی شب یلدا

                                                                     (خاقانی)

 

منابع:

۱ـ فرهنگ معین

۲ـ لغت نامه دهخدا

۳ـ راهنمای زمان جشن ها و گردهمایی های ملی ایران ـ رضا مرادی غیاث آبادی

۴ ـ دانشنامه آزاد ویکی پدیا

 

لیلا امیرخانی